آی تهرانی های عزيز…
از ميدان توپخانه در طهران قديم چه می دانيد؟
ميدان توپخانه ( سپه) يکی از ميدان هايی است که هم در زمان قديم از اعتبار ويژه ای برخوردار بوده و هم امروزه يکی از ميدان های پُر رفت و آمد و معتبر تهران به حساب می آيد. اين ميدان که مرکزی است که در آن خيابان های امير کبير، ناصر خسرو ، باب همايون، سپه، فردوسی و لاله زار به يکديگر می رسند، در سال1281 ق احداث شد و در ابتدای احداث آن، ميرزا قهرمان امين لشگر، وزير گمرکات ناصر الدين شاه در ضلع شرقی اش، عمارت وسيعی با سردری گچ بُری شده و زيبا ساخت که بعد ها انگليسی ها برای ساختن بانک خود درآن محل چهره ی اين عمارت را بکلی تغيير دادند .
ارنست اورسِل که در سال 1882 ميلادی (121 سال پيش) از ايران ديدار کرده است، در مورد وضع اين ميدان گزارشی خواندنی داردکه به اختصار نقل می شود :
تقريبا ًدر مرکزشهر تهران، ميدان وسيع مستطيل شکلی وجود دارد که شش خيابان اصلی شهر به آن منتهی می شود،ازاين رو اين ميدان برای کسی که بخواهد به هر سويی برود، نقطه ی عزيمت بسيار مناسب وسر راستی است. وسط ميدان چند درخت تنومند روی حوض بزرگی سايه انداخته ودر چهار گوشه ی اين حوض چهارتوپ گذاشته اند که آنها را شاه عباس از پرتغالی ها گرفته است. روی ديوار هايی که دور ميدان کشيده شده، نقاشی هايی با رنگهای سبز و سرخ به چشم می خورد و با گچ بُری نيز توده ی گلوله های توپ و سربازان مسلح را تجسم داده اند. چند دروازه به اين ميدان باز می شود که مهم ترين آنها دروازه ی دولت است. روی اين دروازه ها به عنوان تزئين تصاويری از گل و ميوه و نيز سربازان و سوار کاران و حيوانات مختلف، با رنگ های تند بر زمينه ی سفيد کاشی هايی نقش شده که گواه بارز افول هنر کاشيکاری ايران است ولی در عين حال منظره ای عجيب وغريب برای اين ميدان که شلوغ ترين ميدان پايتخت است، بوجود می آورد. در اين ميدان پيوسته جمعيت انبوهی دررفت وآمدند. مثلا ًمن اکنون مناظری را که می بينم می توانم به اينصورت وصف نمايم:
کاروان های طويلی مرکب از قاطر ها و شتر هايی که از نقاط مختلف آسيا آمده اند و می خواهند از لابلای اين جمعيت برای خود راهی باز کنند؛ مردان لاغر اندامی را می بينم سراپا در جامه های تنگ و کلاه های پوستی، که پارچه های ابريشمی بخارا را برای فروش آورده اند؛ شتر بانان تاتار با پاپاق های* پشمالوی خنده آور که فرش های خوی را که در اندرون شاهی مشتری های پر و پا قرص تری دارد، با خود به اينجا حمل کرده اند؛ بانوی متشخصی را می بينم که سوار بر قاطر از کنار من می گذرد و چنان خود را زير چادر و رو بنده نهان کرده که از تمام اعضای بدنش چيزی ديده نمی شود، جز پايی ملوس که از شلوار تنگ ابريشمينی شبيه جوراب بيرون آمده و به نعلين ظريفی از پوست آهو خزيده است. خدمتکارانش پياده به دنبالش می دوند اما پوشش آن ها هم جز اين نيست، اصلا ًدر بيرون خانه لباس هر زنی بايد همين باشد؛ چند بازرگان را می بينم با جامه ی بلند آبی رنگ، شلوار گشاد سبز، نعلين نارنجی، کلاه پوست بخارايی بزرگ و ريش و ناخن های حنا کرده که راهی بازارند؛ دو کاروان را می بينم که راه را به ديگران تنگ کرده، يکی عازم مشهد است و ديگری تازه از مکه رسيده ، و جماعت را که حاجی حاجی گويان دست های آفتاب سوخته ی زوُار را غرق بوسه می کنند؛ در يک گوشه ی ميدان دسته ای از اوباش ژنده پوش را می بينم که به همراه لوطی باشی شير پيری را می گردانند و با هوار و فرياد مردم را به دور بساط خود دعوت می کنند؛
آن طرف تر هم پسر بچه های رقاص يهودی را می بينم که با گيسوهای بلند بافته و با بدن های نرم و ورزيده، در تلاش معاش می رقصند وهنر نمايی می کنند، و هرکس نداند آنان را با دختران به اشتباه می گيرد؛ شاطر های شاه – فراشان پياده – هم سراپا سرخ پوش، با کلاهخود مخصوص مزين به زنگوله و پرطاووس در اطراف ميدان گشت می زنند و در اين هنگام ناگهان سر و کله ی دسته ای از فراشان باچوبدستی های دراز پيدا می شود که به ميدان می ريزند و در اندک مدتی آن را از مردم خالی می کنند. ضربه های چو بدستی که بی دريغ حواله ی سر و شانه ی مردم می شود، معنی اش اين است که هم اکنون اعليحضرت اقدس ِظل الله از يکی از قصر های خارج از شهر خود به کاخ شهری نزول اجلال می فرمايند.(1)
خانم« سره نا» که درسال 1256 خورشيدی به تهران آمده درباره ی ميدان توپ خانه چنين نوشته است:
در اطراف اين ميدان طاق هايی برای گذاشتن توپ ها ساخته شده که درهر طاقی يک عراده توپ گذاشته اند. بالای طاقی ها کيسه های پارچه ای سفيدی با طرح های آبی، برای جا دادن ِساير اسباب و ادوات مورد لزوم توپچی ها، آويزان است. پشت اين طاقی ها هم برای سربازان اتاقک هايی ساخته اند. در کنار توپ ها تعداد زيادی گلوله روی هم چيده شده، که در زمانی که من آنجا بودم به منظور حظّ بصر شاه و مردم پايتخت اين گلوله ها را به رنگ های مختلف رنگ کرده بودند. اين فکر از تراوشات مغز رئيس قور خانه (اسلحه خانه) بود که می خواست از آن آهن های زنگ زده برای تزيين ميدان استفاده کند. اين گلوله ها هم از زمان سلطنت محمد شاه به يادگار مانده که صدراعظمش- حاج ميرزا آغاسی- کارخانه ی توپ ريزی راه انداخته بود. چيدن توپ ها دور ميدان از ابتکارات وزير جنگ است که می خواهد با نمايش فرآورده های قور خانه ی ايران از نمايندگان کشور های خارجی مقيم تهران زهرچشم بگيرد. وسط ميدان توپخانه حوض بزرگی با لبه ی سنگی قرار دارد که در واقع محل نظافت توپچی ها و به عبارت ديگر «بهترين سربازاناعليحضرت » است. من بارها آنها را ديده ام که دست ِجمعی دور حوض، وسط نهال هايی که تازه کاشته شده نشسته، لباس ها را کنده اند و دو انگشتی از آنها شپش می گيرند و فراش ها هم با خيال راحت کوزه ی آب ارباب هاشان را از همان آب پُر می کنند! ميدان توپخانه چند دروازه دارد که مهم ترين شان دروازه ی دولت است. شاه در مراجعت از اروپا به اطرافيانش گفته بود در کشورهای ديگر بنايی نديده است که با اين دروازه قابل مقايسه باشد! اين دروازه بنايی است چند طبقه، با طاق ها و ايوان های طلايی و رنگ شده، مزين به کاشی هايی که ارزش کاشی های سابق را ندارد. » (2)
و اما ميدان توپخانه در دوره ی زندگی خود تا به امروز شاهد صحنه های بسياری بوده است که يکی از آنها مراسم وحشيانه ی شترکُشی در زمان سلطنت قاجار است. برای اجرای اين برنامه روز نهم ذی الحجه شتر سالم و بی عيبی را زينت و آرايش می کردند. دست و پايش را حنا می بستند. او را با طاقه های ترمه می پوشاندند و طاقه های زری و منگوله ها و زنگوله های تکی و رشته ای از سر و برش می آويختند، آينه های کوچک و بزرگ بسيار بر پيشانی و پهلو هايش نصب می کردند و صبح روز دهم ذی الحجه – يعنی روز عيد قربان به طرف ميدان حرکتش می دادند. نيابت اين کار با شخصی بود که اين سِمَت نسل به نسل به او رسيده و «شاه ِ شتر قربانی» اش می گفتند. او در اين روز به هيأت شاه در می آمد، جبّه ی ترمه می پوشيد، تاجی از برنز که به جواهرات بَدَلی آراسته شده بود بر سر می گذاشت، چکمه های مهميز داربه پا می کرد، جقه ها و درجه ها و نشان های پُر زرق و برق فراوان به خود می آويخت و شمشير و نيزه به دست می گرفت و بر شتر می نشست و با جار و جنجال و هياهو به همراه دسته ی موزيک و عده ای سواره و پياده از خيابان علاء الد وله ( فردوسی امروز) به سوی ميدان توپخانه می آمد و به اجرای يک نمايش بی پايه و بيمزه در مورد نظم و آرامش کشور می پرداخت.
پس از اين نمايش ناگهان يکی از ملتزمين پيش می دويد و نيزه ای را که در دست داشت به گلوی شتر فرو می برد.بعد از آن اطرافيان بی درنگ به وسط می ريختند، و در حاليکه از سر وکول هم بالا می رفتند، شاه دروغين را از بالا به زير می آوردند، تزيينات شتر را می ربودند و با خنجر و دشنه و چاقو که از پيش آماده داشتند، به حيوان که هنوز زنده بود حمله ورمی شدند و در برابر چشمان وحشت زده ی جاندار بی گناه هريک تکه ای از بدن او را به نام تبرک و غنيمت در دستمال و جيب و کيسه ی خود می گذاشتند و می گريختند. بر اثر همين برنامه ها بود که هنگامی که خارجيان به ايران می آمدند، با ديدن اين صحنه ها – بی توجه به سابقه ی فرهنگ درخشان ايرانی- به ما رأی توحش می دادند. رسم بی رحمانه ی شتر قربانی که حاصل ذهن بيمار قاجاريان بود ، پس از روی کار آمدن رضا شاه بکلی از ميان رفت. (3)
از اتفاقات وحشيانه ی ديگری که ميدان توپخانه شاهد آن بوده است، فاجعه ای است که در زمان محمد علی شاه در آنجا رخ داد اين اتفاق در نشريه ای به نام «اسرار مشروطيت ايران» که ضميمه ی مجله ی «ترقی» بود ، زير عنوان «سرباز گمنام زنان ايران» ، در سال 1343 برای نخستين بار، به اين صورت چاپ و منتشر گشت :
در ماه ذی القعده 1325 هجری قمری به تحريک محمد علی شاه که جدا ًمخالف مشروطه بود، گروهی از اراذل و اوباش و قاطرچی ها و شتر دارهای دولتی در ميدان توپخانه جمع شدند که: ما مشروطه نمی خواهيم . دسته ای از ملا يان هم به آنها پيوستند . از طرف دربار از آن روز چادر ها در ميدان توپخانه بر پا شد، ديگ ها بار گذاشتند و شام و ناهار برای مستبدان دایر گرديد . مليون در مجلس و مسجد سپهسالار جمع آمدند و آماده ی دفاع گشتند. هر روز يکی از سران استبداد در ميدان توپخانه سخنرانی می کرد و مرد م را به خراب کرد ن مجلس و برهم زدن اساس مشروطه تشويق می نمود. در يکی از اين روز ها جوانی به نام «ميرزا عنايت» که سر و وضع مرتبی داشت، به ميدان توپخانه آمد، ناگهان اراذل و اوباش به او هجوم برده که اين جوان مشروطه طلب است و به اين عنوان به سر ِ او ريخته و کارش را ساختند و هر چه داشت به غارت بردند. اما به اين نيز اکتفاء نکردند، يکی از دژخيمان بالای جنازه ی خون آلود او رفت و با قلم تراش چشمش را در آورد و فرياد کشيد که: شاهد باشيد من بودم که چشم مشروطه طلب را از کاسه در آوردم. اين منظره ی هولناک همه را به لرزه در آورد ولی از کسی صدايی بلند نشد، بجز شير زنی که از زير چادر، تپانچه کشيد و دژخيمان را مورد هدف قرار داد . تير خالی شد اما به هدف نخورد. اين حرکت دليرانه – آن هم از طرف يک زن – موجب خشم و هيجان بيشتر دژخيمان گرد يد؛ بطوريکه دسته جمعی به سر زن ريختند و او را با قمه و قداره تکه تکه کردند. اين حرکت آنچنان فجيع بود که حتا تمام آخوند های حاضر در جمع را هم تکان داد. (4)
از ديگر اتفاقاتی که در ميدان توپخانه روی داد، نمايش کارناوال بود که شروع آن به مناسبت الغای امتياز نفت ِدارسی وتاريخ آن اواسط سال 1312 بود که تنها چند سالی به پايان مدت ِآن باقی مانده بود، اما رضا شاه منتظر پايان آن نشد و بطور يک طرفه آن را ملغا نمود .در اين مورد گفته شده که رضا شاه در آبادان از اطرافيان پرسيده بود که از بابت نفت چقدر عايد ايران می شود که در جوابش گفته بودند مقدار آن نا چيز است. شاه با عصبانيت دستورمی دهد که شير های نفت را ببندند و وقتی به اومی گويند که اين کار دور از حزم و احتياط است، با خونسردی می گويد: « ما سر ِلوله ها را در دريا رها می کنيم و کبريتی هم رويش می اندازيم تا همه ی انگلستان و قشونش به آتش کشيده شود ! » بدين ترتيب قرار داد يک طرفه لغو شد و به اين مناسبت کارناوال شادمانه ای به راه افتاد که تا آن زمان سابقه نداشت .البته اين کارناوال به علت فقراقتصادی ايران نتوانست بيش از سه سال دوام بياورد .(5)
بطور کلی بايد گفت ميدان توپ خانه در آغاز ميدانی بود با ساختمان های دو طبقه که توپچی ها و زنبورکچی ها در بالا خانه های شمال و جنوبش سکونت داشتند تا با نزديکی شان به اندرون شاهی در مواقع لزوم بتوانند به کمک بشتابند. آنگونه که گمان می رفت حدود مملکت همان اندرون شاهی و ارگ سلطنتی است اما پس از آن هر قسمتش صورت تازه ای به خود گرفت و با ساختن بنا های جديد تغييراتی در فضايش حاصل آمد. بجای درخت های کهن اش اصله های تازه کاشته شد،چمن کاری صورت گرفت،گل و سبزه و باغچه بندی هايی در آن ايجاد شد،آب لجن آلود حوضش به آب صاف و تازه ای تبديل گرديد و بخاطر دسته های موزيک که عصر به عصر در آنجا مو سيقی می نواختند،کم کم به صورت گردشگاه ِ عمومی مردم تهران در آمد.
پانويس ها و مآخذ
* پاپاق یا پاپاخ نوعی کلاه بزرگ مخصوص قزاقان است که از پوست نا پيراسته ی گوسفند با پشم بلند ساخته می شود.
1 – نقل به اختصار از سفرنامه ی اورسُل ص 9-102.
2 – بر گرفته از سفر نامه ی خانم سره نا صفحات 59 و60 با تلخيص.
3 – تهران قديم ،ج1 ، ص 390 تا 411
4 – نقل از نشريه ای به نام «اسرار مشروطيت ايران»،ضميمه ی مجله ی «ترقی»،زير عنوان «سرباز گمنام زنان ايران»
5 – نقل از تهران قديم ، ج1، ص408 .
